روزنامه ایران > شماره ۶۹۰۸ ۲/۸/۹۷ > صفحه ۱۲ (ایران اجتماعی (پرونده مافیای کنکور))

بگویید سوداگری آموزشی ،نه مافیا

گفت و گو با هامون سبطی ، کارشناس تعلیم و تربیت

موسسات کنکور آیا امکان تبدیل شدن به مافیای کنکور را دارند؟ سوالی که هامون سبطی کارشناس تعلیم و تربیت به آن پاسخ منفی می دهد. او بر این باور است که موسسات کنکور شناسنامه دار هستند و به طور قانونی فعالیت می کنند. او حتی معتقد است گذاشتن نام مافیا براین موسسات کاری غیراخلاقی است چرا که بسیاری از معلمان شریف و توانمند در همین موسسات در حال فعالیت های آموزشی قانونی هستند. البته در برابر این دیدگاه مخالفان بسیاری وجود دارد که بر این باورند مافیای کنکور سال های سال است که در کشور ریشه دوانده و حالا مسئولان آموزشی کشور عزم خود را جزم کرده اند تا آن را از بین ببرند. با هامون سبطی گفت و گویی انجام داده ایم که می خوانید.

چند وقتی است که موضوع مافیای کنکور از سوی برخی از افراد دولتی و غیردولتی مطرح می شود، برخی دولتی ها می گویند که صنعت مافیایی کنکور اجازه نمی دهد تا کنکور حذف شود و برخی دیگر می گویند این موضوع مورد تایید نیست از شما می پرسم آیا شما به وجود مافیا درکنکور اعتقاد دارید؟

در تعریف مافیا چند پارامتر مهم وجود دارد که آن را تک به تک برای اثبات یا رد وجود مافیا در صنعت آموزش ایران باید بررسی کرد؛ یک گروه مافیایی چند هدف را پیگیری می کند؛ اول اینکه به دست آوردن سود کلان از راه های غیرقانونی یکی از این هدف هاست. بر اساس آن بیش از سیزده میلیون دانش آموز داریم که خانواده آنها بخشی از درآمد خود را صرف آموزش و تربیت برون خانوادگی فرزندانشان می کنند؛ بنابراین امری طبیعی است که گردش مالی چندین هزار میلیاردی در صنعت آموزشی کشور دیده شود. در این میان تخلفاتی هم رخ می دهد؛ مثلا شومنیسم که جای مشاوره و آموزش را در صدا و سیما گرفته است یا برخی از ناشران اقدام به تولید حل المسائل می کنند یا برخی مدارس غیرانتفاعی بیش از نرخ مصوب هزینه دریافت می کنند که پاره ای از این موارد حتی منع قانونی هم ندارند یا تخلفاتی موردی به حساب می آیند و نمی توان ویژگی خلافکاری سازمان یافته و گسترده برای کسب مال را در آنها دید. اگر خلافی رخ می دهد از ضعف قانون و نظارت دولت ناشی شده است نه فعالیت نظام مند گروهی مافیایی. موضوع دوم این است که اعمال خشونت هدف دیگر گروه مافیایی است. اعمال خشونت و ایجاد ترس عمومی از رفتارهای راهبردی گروه های مافیایی است که از ناشران آموزشی یا آموزشگاه های آزاد سرنزده است و فقط از یک موسسه فعال در صدا و سیما رفتارهای خشن و فیزیکی معدود گزارش شده است که قابل تعمیم به سایر موسسات و مراکز نیست. موضوع دیگر انحصارطلبی مافیا است. یک گروه مافیایی تحمل تحرکات رقیب را در حوزه استیلای خود ندارد و آن را با خشونت بارترین واکنش ها سرکوب می کند. این رفتار از موسسات آموزشی غیردولتی سرنمی زند و درگیری بین این موسسات بیشتر و شدیدتر از درگیری رقبا در سایر حوزه های رقابتی نیست. موضوع سوم، گروه مافیایی مخفی هستند. سرکردگان و سربازان گروه های مافیایی همیشه سعی در مخفی ماندن دارند درحالی که ناشران و موسسات آموزشی، بخش مهمی از بودجه خود را صرف شناساندن خود به مردم و مسئولان می کنند. همین است که من مدام می گویم مافیا؟ کدام مافیا؟ اسم و مشخصات دارد یا ندارد؟ اگر دارد و مثلا منظور فلان موسسه تولید سی دی یا تالیف کتاب یا برگزاری آزمون است، که این ها قانونا مجوز فعالیت دارند و مشخصاتشان ثبت شده و آشکار است. پیداکردنشان نیاز به جست وجوی پلیسی ندارد و مکان فعالیتشان هم مشخص است. یا در برنامه های مشارکتی صدا و سیما حضور فعال دارند یا در مدارس و مراکز تحت نظارت وزارت آموزش و پرورش و سهم وزارت و مالیات و قبض آب و برقشان را هم اصولا پرداخت می کنند. کدام مافیای مخفی کار؟

یعنی هیچ زد و بند پنهانی و قانون گریزانه ای در ماجرای کنکور وجود ندارد ؟

البته در چند سال اخیر گروه هایی خلافکار و مخفی در حال شکل گرفتن هستند که می توانند در آینده به شبه مافیا تبدیل شوند؛ محض نمونه فردی که با هویت و چهره نامعلوم خود را مشاور اعظم کنکور و در ارتباط با سازمان سنجش معرفی می کند و از راه عوامفریبی، مبالغی کلان تا ۲۰۰ میلیون تومان را از برخی دانش آموزان ثروتمند و فریب خورده می گیرد و درمقابل امید واهی به آنان می فروشد. یا چند گروه نسبتا مخفی که ادعای فروش صندلی های دانشگاه های معتبر کشور مثل تهران، بهشتی، همدان، چمران و… را در پرطرفدارترین رشته ها دارند با مبالغی میان ۵۰ تا ۵۰۰ میلیون تومان. یا موسساتی که مخفیانه اقدام به فروش سوالات امتحانات نهایی می کنند یا هنگام برگزاری آزمون سراسری پاسخ سوالات را به برخی داوطلبان می رسانند. با این موارد خاص اگر برخورد جدی و پیگیرانه نشود می توانند بزودی برای خودشان دبدبه و کبکبه ای

دست و پا کنند و ادای مافیا را هم برای خلق الله در بیاورند. اما موسساتی که فعلا نام مافیا را بدون ذکر نام! به آنها نسبت می دهند کاملا شناسنامه دار و رسمی و قانونی هستند.

موضوع پنجم این است که مافیا نفوذ در ارگان های حکومتی دارد. از ویژگی های دیگر یک گروه مافیایی زدوبند با مسئولان و ماموران دولتی است از راه تطمیع یا ارعاب. این مورد بویژه در مافیای روسیه برجسته تر است زیرا توتالیتر بودن و بوروکراسی حاکم بر نهاد حکومت، هر گروه منفعت طلب و خلافکار را در این کشور، مجبور می کند تا برای پیشبرد اهداف خود، مهره هایی در سیستم دولتی داشته باشد و این مورد در فعالیت های موسسات آموزشی سوداگر ایران نیز متاسفانه دیده می شود که شاید بهتر باشد مجرم اصلی را نه این موسسات که سیستم دولتی بدانیم. برای این موضوع باید اشاره کنم، یکی از راه های کسب درآمد سریع، کلان و غیراخلاقی از راه نشر، تبدیل کتاب آموزشی به حل المسائل است. یعنی کتابی که به خودارزیابی ها و پرسش ها و فعالیت های کتاب درسی، مستقیما پاسخ می دهد و راه جست وجو، اندیشیدن و رسیدن به نتیجه را از همان ابتدا در برابر کودکان و نوجوانان کشور سد می کند. اما وقتی کتابنامه رشد وزارت آموزش و پرورش در تابستان ۸۹، چنین کتاب هایی را به عنوان کتاب های مناسب به مدارس کشور سفارش می کند، مجوز ورود یک کتاب کمک آموزشی به مدارس کشور، آمدن نام آن کتاب در این کتابنامه هاست. و در بیان محاسن این کتاب ها قلمی می شود که« به تمامی خودآزمایی ها و فعالیت های کتاب درسی پاسخ داده است. رانتی دولتی یا نفوذ موسسه ای خصوصی و نامتعهد در بدنه وزارت آموزش و پرورش آشکار می شود. منتشر شدن کتاب های کمک درسی بخوانید حل المسائل یا تست نامه، یک هفته پس از منتشر شدن کتاب های وزارتی – و حتی پیش از آن- در سال ۹۵، نشانه دسترسی غیرقانونی برخی موسسات به پیش نویس محرمانه کتاب های وزارتی است. متاسفانه انتشاراتی که در رابطه تنگاتنگ با وزارت آموزش و پرورش است از برندگان این رانت اطلاعاتی در سال ۹۵ بود. خوشبختانه با رایزنی های انجمن فرهنگی ناشران و دفتر تالیف کتاب های درسی، در دوسال اخیر، فایل پیش نویس کتاب های نونگاشت روی سایت دفتر تالیف قرارداده شد اما وقتی کسی به درآمد آسان و بی زحمت از راه خلاف عادت می کند، راهی تازه برای ادامه آن پیدا می کند. تغییر مطالب دستنویس ها در آخرین لحظات یا به تعویق انداختن بارگذاری فایل نهایی کتاب های دوازدهم در یک درس بسیار حساس و رقابتی تا آخرین زمان ممکن و یکباره منتشر شدن کتاب هایی منطبق با آخرین تغییرات در زمانی بسیار کوتاه پس از انتشار فایل نهایی کتاب های درسی، همچنان شائبه وجود رانت اطلاعاتی برخی موسسات با برخی افراد در بدنه وزارت را به قوت خود باقی نگه می دارد. جدا چه توجیهی برای حضور فیزیکی نویسندگان دفتر تالیف در ساختمان مرکزی یکی از موسسات معروف تولید کتاب آموزشی می تواند وجود داشته باشد؟ آن هم پیش از قرارگرفتن اولین فایل پیش نویس کتاب ها در سایت های وزارت آموزش و پرورش در سال ۹۷؟ مثال بعدی امپراطوری کنکورهای آزمایشی است. اجازه برگزاری این آزمون ها در مدارس را وزارت آموزش و پرورش می دهد. اجاره بهای استفاده از فضای مدارس برای برگزاری این آزمون ها به حساب آموزش و پرورش واریز می شود اما نکته اصلی جای دیگری ست. چرا این صنعت پولساز و قانونی در اختیار چند موسسه انگشت شمار است؟ عامل مستقیمش خود وزارت آموزش و پرورش است. اگر امروز کسی قصد رقابت با این چند موسسه را داشته باشد، قوانین وزارت آموزش و پرورش او را محکوم به ورشکستگی می کند، زیرا در آغاز کار و پس از احراز تمام صلاحیت های علمی و اجرایی که خود داستانی طولانی دارد، اجازه برگزاری آزمون به شکل محدود در چند استان کشور و نه در کل کشور به این موسسه جدید داده می شود. معادله پیچیده ای نیست و نتیجه مشخص است. مخارج طراحی سوالات و تبلیغ و بازاریابی همان است اما بازار یک دهم بازار رقیبان قدرتمند است. نتیجه عدم رقابت با این چند موسسه و پیدایش نوعی انحصار قانونی و ناسالم است. با توجه به این توضیحات می شود به این نتیجه رسید که به کاربردن اصطلاح مافیا برای فعالیت های برخی موسسات آموزشی تاجرمسلک و احیانا خلافکار، کاربردی بجا نیست. فقط ویژگی همدستی با برخی نهادها و انحصارطلبی به اشکالی در این موسسات دیده می شود اما ویژگی های مخفی بودن، اعمال خشونت و کسب مال غیرقانونی در این بین چندان به چشم نمی آید. بنابراین من همان اصطلاحات هرزآموزان و سوداگران آموزشی را علمی تر و پدیرفتنی تر می دانم تا مافیای کنکور که بیشتر جنبه عوامفریبانه و پوپولیستی دارد.

حالا چه تفاوتی بین دو تعبیر سوداگران آموزشی و مافیای کنکور وجود دارد ؟ در اصل ماجرا چه تفاوتی ایجاد می کند ؟

موسسات کنکور امکان تبدیل شدن به مافیا را ندارند زیرا شناسنامه دار و قانونی و در برابر انظار در حال فعالیت هستند.

گذاشتن نام مافیا بر این موسسات اولا کاری غیراخلاقی است زیرا بسیار معلمان شریف و توانمندی در همین موسسات در حال فعالیت های آموزشی سودمند و قانونی هستند. ثانیا عوامفریبی است، زیرا صدور و تمدید مجوز این موسسات و نظارت بر درستی رفتارشان برعهده همان دولتی هاست و البته رانت ها و بده بستان های پنهانشان.

اگر این چنین باشد، چه کسانی ازوجود بحث های این چنینی یا شبکه های صنعت کنکور سود می برند یا بهتر بگویم چه کسانی از حذف نشدن کنکور سود می برند؟

طبیعتا قصد مافیا درصورت وجودش سود رساندن به خودش است و فقط خودش. بدون درنظر گرفتن حقوق دیگران و منافع ملی. اما در این میان مهره های خریداری شده از سوی مافیا در مراکز دولتی از فعالیت آنها نفع می برند. همان ها که به نام رشوه گیران و شیرینی خوران هرازگاهی رسوا می شوند. با این همه در زمینه کنکور عوامفریبی بزرگی در این میان رخ داده است. کلاس کنکور یا کتاب کنکور یا معلم کنکور، با حذف کنکور حذف نمی شوند. به هر حال برای رتبه بندی یک میلیون داوطلب ورود به دانشگاه های دولتی که بیش از چند ۱۰ هزار نفر پذیرش ندارند، نیاز به فرآیندی رقابتی است. اگر امتحانات نهایی جای کنکور را بگیرد، بازار کنکور به بازار امتحان نهایی تبدیل می شود که اتفاقا پرسودتر از بازار کنکور است، زیرا به جای یک سال، سه سال دانش آموزان را نیازمند کلاس و کتاب و سی دی و معلم خصوصی و… امتحان نهایی می کند. مسئولی که هدف جایگزینی امتحانات نهایی را با کنکور، حذف سوداگران آموزشی عنوان می کند رسما در حال قلب واقعیت و عوامفریبی است. سیزده میلیون دانش آموز در حال تحصیل هستند. با تغییر روش های ارزشیابی، فعالان آموزشی خارج از سیستم دولتی، نوع خدمات خود را تغییر می دهند اما حذف نمی شوند. حذف کنکور یک دروغ پوپولیستی برای پوشش دادن فعالیت هایی ست که برای منافع شخصی انجام می شود.

برخی از منتقدان آموزشی مطرح می کنند که این آموزشگاه ها در بدنه دولت هم نفوذ دارند. آیا شما این موضوع را تایید می کنید؟

این دیگر یک شوخی است. بیشتر شبیه فانتزی است تا دروغ. آموزشگاه کنکور در بالاترین سطح علمی یا اقتصادی خود، گردش مالی چند میلیاردی دارد. با توجه به اعداد و ارقام فعلی جابه جا شده در رانتخواری ها و اختلاس ها، آموزشگاه های کنکور برای لابی کردن و رشوه دادن و اخلال کردن در روند صحیح امور، هیچ محلی از اعراب به حساب نمی آیند و اغلب در حال ورشکستگی هستند.

اصلا خود کنکور چقدر می تواند در ایجاد شبکه صنعتی شدن نقش ایفا کند؟

در پاسخ پرسش های قبلی هم گفتم که کنکور نباشد، امتحانات نهایی، امتحانات نهایی نباشد، به هر حال تا زمانی که امکان آموزش عالی با کیفیت و رایگان فقط برای چند ده هزار جوان ایرانی فراهم است، یک شیوه غربالگری برای برقراری عدالت لازم است. پس اگر مافیایی وجود داشته باشد، با تبدیل کنکور به هر آزمون و شیوه جدیدی، آن مافیا در آن حوزه و بازار جدید وارد خواهدشد و ادامه حیات می دهد. اما تغییر این شیوه می تواند گردش مالی کلان صنعت آموزش را از یک سمت به سمتی دیگر، مثلا از یک وزارتخانه به وزارتخانه ای دیگر سوق دهد. این هیاهوها که بگیرید مافیا را، انگیزه های شخصی و منفعت طلبانه دارد و اصلا بر پایه منافع ملی و پژوهش های بی طرفانه و علمی نیست.

شما اطلاع دارید که گردش مالی موسسات چقدر است؟

عدد دقیقی در دست نیست اما آنچه مشخص است این است که بخشی از این درآمد از جای دیگری حاصل می شود و برای گریز از مالیات در این حوزه وارد می شود. تفاوت درآمد یکی از این موسسات با سایرین تامل برانگیز است.

با این توضیحات به نظر می رسد باید فکری به حال حذف کنکور کرد؟

آگاه سازی مردم که کنکور یک معلول است نه یک علت. مشکل مردم با کنکور چیست؟ اینکه به فرزندان دلبندشان فشار زیادی وارد می شود تا وارد دانشگاه ها شوند؛ برای آمادگی فرزندانشان باید هزینه کتاب و کلاس و اخیرا فیلم و سی دی کنند؛ در دوره مدرسه بچه ها به جای نشاط و زندگی، تست می زنند؛ پس از گذشتن از سد کنکور و طی تحصیلات عالی، بیکاری در انتظارشان است؛ خب، هیچ کدام این موارد معلول کنکور نیستند. علت های اقتصادی و سیاسی باعث بروز این معضلات جانکاه شده است و مسئولان با ساختن یک غول فرضی و ناشناس به نام مافیای کنکور، تمام تقصیرات را به دوش او می اندازند و براحتی از ارائه برنامه برای حل این معضلات اساسی طفره می روند. کنکور یا هرآزمون جایگزین آن همیشه استرس زا و مفسده خیز خواهد ماند مگر اینکه تعداد دانشگاه های معتبر و رایگان در کشور ده تا بیست برابر تعداد کنونی شود؛ چرخ اقتصاد به گردش درآید و برای دانش آموختگان کشور فرصت های شغلی فراهم شود. بودجه ای چندین برابر بودجه فعلی به وزارت روبه ورشکستگی آموزش و پرورش اختصاص داده شود تا بتواند با جذب نخبگان جامعه در کسوت معلم دوباره آب رفته از رخسار معلم و مدرسه را به آن بازگرداند و دانش آموزان با

یاری نخبگان معلم دوباره به آموختن علم و فن و ادب علاقه مند شوند. آموزش و پرورش وظیفه نظارتی خود را بر مراکز غیردولتی و معلمان و مشاوران خارج از مدارس بویژه برنامه های مشارکتی صدا و سیما عمل کنند، هیچ یک از این شرایط و لوازم، درگرو حذف آزمون ورودی به دانشگاه ها نیست.

تاثیر قطعی سوابق تحصیلی در کنکور آیا باعث تقویت صنعت کنکور می شود یا تضعیف آن؟

مسلما باعث تقویت آن شده است. سی دی فروش های رسانه ملی و همان یکی دو ناشرنامش را نبر که تمام صدا و سیما و درودیوار فضای حقیقی و مجازی کشور را برای خود می خواهند، در کنار تست نامه های کنکوری شان از چهار ماه پیش، یعنی به محض اعلام خبر قطعی شدن تاثیر نمرات نهایی در کنکور سراسری، کتاب ها و بسته های ترمیم نمرات نهایی را نیز به معرض فروش گذاشته اند. خب این یعنی تاثیر قطعی به ضررشان است یا سودشان؟ البته پرداخت هزینه به وزارت آموزش و پرورش برای شرکت دوباره در امتحانات نهایی، ترمیم معدل و سرخوردگی بسیاری از جوانان برای قبولی در دانشگاه های دولتی که منجر به ثبت نام ناگزیر آنها در دانشگاه های غیرانتفاعی یا حتی دانشگاه های خارج از کشور شده است، ذی نفعان تازه نفسی را به جمع مدافعان تاثیر قطعی کنکور افزوده است. درواقع با سوداگران جدیدی نیز روبه رو هستیم، تاجران نمرات مدرسه و امتحانات نهایی و دانشگاه های آن ور آب.

روزنامه ایران، شماره ۶۹۰۸ به تاریخ ۲/۸/۹۷، صفحه ۱۲ (ایران اجتماعی (پرونده مافیای کنکور))